सुरुवात - शिकण्याच्या मुळाशी जाण्याची - भाग १

विचार करणे ही माणसाची तशी नैसर्गिक प्रवृत्ती. त्यामुळे प्रत्येक माणूस हा आयुष्याच्या वेगवेगळ्या टप्प्यावर वेगवेगळे विचार करत असतोच. मग ते शिक्षणाविषयी असतील, मुलांच्या संगोपनाविषयी असतील किंवा स्वतः च्या उपजीविकेविषयी असतील.

प्रत्येक माणूस विचार करत असतो पण फार थोडीच माणसे विचार करून सुखी व समाधानी झालेली दिसतात. असे का?

या प्रश्नाचे उत्तर शोधताना मला असे जाणवले की केवळ विचार करणे व त्या विचारांच्या आधारावर कृती करणे, ही प्रक्रिया पुरेशी नाही. तर सगळ्यात महत्वाचे आहे, ते म्हणजे तुमच्या अनुभव विश्वाचा आवाका वाढवणे, ज्यामुळे तुमचे विचार समृद्ध होतील व कृती करताना तुम्ही कल्पनाही केली नसेल असे अनोखे पर्याय तुमच्याकडे असतील.

पण हे नक्की असेच आहे का, हे समजून घेण्यासाठी मी यु ट्यूब च्या मदतीने थेट उत्क्रांती पासून सुरुवात करायचे ठरवले. त्यामुळे मला आवाका वाढवता आलाच, शिवाय काही गोष्टींची उत्तरे मिळत आहेत, असे वाटू लागले.

त्या अनुभवावर आधारित मी माझी निरीक्षणे दोन भागात माझ्या ब्लॉगवर मांडायचे ठरवले.

मला माहिती नाही की हा विषय थेट शिक्षणाशी किंवा पालकत्वाशी संबंधित आहे किंवा नाही. त्याचे उत्तर कदाचित दुसऱ्या भागाच्या शेवटी मिळू शकेल.

मी कोण आहे, माझे मूळ कुठे आहे, माझे इथे असण्याचे प्रयोजन तरी काय आहे?

आयुष्याच्या कुठल्यातरी टप्प्यावर किंवा अनेक टप्प्यावर हा प्रश्न जसा अनेकांना छळत असतो, तसा तो मलाही छळत होता व आहे. गेल्या काही दिवसात हा प्रश्न मला अधिकच तीव्रतेने छळू लागला. 

मग या प्रश्नाचे उत्तर शोधायचा मी प्रयत्न सुरू केला. उत्तर शोधण्याचा प्रवास मला थेट उत्क्रांतीच्या वाटेवर घेऊन गेला. या वाटेवरून चालताना, मला जे उमजू लागले आहे व जी प्रक्रिया अजूनही अपूर्ण आहे, ती कुठेतरी लिहून ठेवावी, म्हणून हा लेखन प्रपंच.

उत्क्रांतीच्या वाटेवरून चालताना, मला ही वाट सध्याच्या भाषेत सांगायचे झाले तर दोन लेनच्या रस्त्यासारखी जाणवली. एक लेन जैविक उत्क्रांतीची तर दुसरी लेन सामाजिक उत्क्रांतीची. 

जैविक उत्क्रांतीच्या लेन मधून चालता चालता मला हे समजले की माझे किंवा आपल्या सगळ्यांचे मूळ ४० लाख वर्षांपूर्वी, वातावरणातील बदलांच्या रेट्याने दोन पायावर उभे रहात झाडावरून जमिनीवर उतरलेल्या Australopithecus पर्यंत जाऊन पोहोचते. त्यानंतर अन्नाच्या शोधात भटकंती करणाऱ्या Neanderthals या आपल्या पूर्वजांनी कदाचित मानवजातीचा प्रवास जैविकदृष्ट्या पुढे रेटला. त्यांच्या मदतीला अर्थात अनेक इतर जैविक टप्पे व त्या टप्प्या त वावरलेले आपले पूर्वज होतेच.

मधल्या लाखो वर्षात हळूहळू जैविकदृष्ट्या आपण अधिक प्रगत होत, आपले मूळ ज्यांच्याशी अधिक घट्ट जोडले गेले त्या Homosepian च्या रुपात ७० हजार वर्षापूर्वी या पृथ्वीवर वावरू लागलो.

मी मध्येच थोडी लेन बदलून सामाजिक उत्क्रांतीच्या लेन मधून जाऊ लागलो. ही लेन सुरुवातीला अगदीच खडबडीत म्हणजे सध्याच्या प्रगत काळातील रस्त्यांसारखी खड्डयांनी व्यापलेली व त्यामुळे अर्थातच संथ  व विस्कळीत जाणवली. चाळीस लाख वर्षांपूर्वी दोन पायावर उभे राहिल्यानंतर जवळपास ३९ लाख ९० हजार वर्षे आपण भटकत भटकत केवळ दहा हजार वर्षापूर्वी आपण सामाजिक उत्क्रांतीच्या पायवाटेचे एक मोठ्या लेन मध्ये रूपांतर केले.

सामाजिक उत्क्रांतीची पायाभरणी अर्थातच भटकंती कमी करून शेती करायला, अन्न साठवण्याच्या प्रक्रियेतून झाली. जीवन स्थिर झाले, त्यामानाने सुरक्षित झाले, प्रजनन दर वाढला. सतत एकत्र राहिल्याने संवाद वाढू लागला, त्यातून नव्या कल्पना जन्माला येऊ लागल्या, नवी क्षितिजे शोधायला सुरुवात झाली. त्यातून नव्या वसाहती उभ्या राहू लागल्या.

या वसाहतींच्या आजूबाजूला असलेला निसर्ग, त्याचे काळानुसार होत गेलेले आकलन यानुसार काही रूढी परंपरा, आहार, संपत्तीची वाटणी, स्त्री व पुरुष यांचे समाजातील स्थान व मुलांचे संगोपन करण्याचे विविध मार्ग स्वीकारले. प्रत्येक मार्गाची एक एक संस्कृती तयार झाली.

पुढे काय झाले, याचा अंदाज तुम्हाला आला असेलच.

या सगळ्या गोष्टी समोर आल्यानंतर मला असे वाटू लागले आहे की जैविक उत्क्रांतीच्या लेन वरून चालताना मला, तू कोण आहेस असे विचारले, तर मी Himosepian आहे असे मी सांगेन. सामाजिक उत्क्रांतीच्या लेन मधून जाताना मला हाच प्रश्न विचारला तर निसर्गाच्या मदतीने जगता जगता तंत्रज्ञान वापरून मला स्वतःला, माझ्या कुटुंबाला व शक्य झाले तर माझ्या आजूबाजूच्या समाजाला माझ्या परीने आनंदी ठेवण्याचा प्रयत्न करणारा, त्यासाठी वातावरण व तंत्रज्ञान यांच्यामुळे होणारे बदल समजून घेत उत्क्रांतीच्या वाटेवर पुढे पुढे जाण्याचा प्रयत्न करणारा मी एक homosepian आहे.

एवढी ओळख मला पुरेशी आहे का नाही, हे मला आत्ता तरी सांगता येणार नाही. पण मला आता अधिक हलके वाटत आहे तसेच माझा आत्मविश्वास वाढला आहे.

पुढच्या भागात मी या सगळ्या प्रक्रियेत नक्की कोणत्या प्रेरणा मला उमगल्या, हे मांडायचा प्रयत्न करेन.

©चेतन एरंडे.